Unwaith eto, daw distawrwydd dros Ysbyty Ifan a Hiraethog am flwyddyn arall, wrth i dymor magu’r gylfinir ddod i ben. Am dymor rydyn ni wedi’i gael! O’i gymharu â 2021, pan oedden ni’n dal o dan gyfyngiadau Covid, fe wnaethon ni lwyddo i gynyddu’n sylweddol yr ymdrech i gynnal arolwg o’r gylfinir sy’n magu. Fe wnaeth cyfanswm o 18 o wirfoddolwyr gwych ein helpu ni ac fe wnaeth aelod newydd o staff chwilio am nythod a chywion.

Ein nythod gylfinir

O ganlyniad i’r holl ymdrech, a’r ffaith ein bod wedi mireinio ein sgiliau dod o hyd i’r gylfinir, cofnodwyd 51 o barau o ylfinirod ar draws 7,063 hectar ardal y prosiect. Er bod gylfinirod yn guddiedig iawn ac yn arwain ysglyfaethwyr (a’r syrfewyr!) i ffwrdd o’u nythod, llwyddwyd i ddod o hyd i 23 nyth. Roedd dod o hyd i’r nifer yma o nythod ymysg y gweiriach a’r brwyn tal yn gyflawniad aruthrol ac yn golygu y gallem godi ffensys trydan dros dro o gwmpas y rhan fwyaf ohonynt i amddiffyn yr wyau rhag cael eu hysglyfaethu a’u sathru gan dda byw. Drwy osod camerâu ar nythod wedi’u ffensio, buom yn monitro llwyddiant yr wyau ac unrhyw ddigwyddiadau gan ysglyfaethwyr. Dros y gaeaf, roeddem hefyd wedi mentro codi ffens barhaol i atal ysglyfaethwyr o amgylch cors lle gwyddom fod y dwysedd uchaf o ylfinirod sy’n nythu yn ardal y prosiect, ac roeddem yn awyddus i asesu eu llwyddiant.

Ar ôl mynd ati’n ddiwyd i ddilyn cynnydd wyau yr holl nythod yn y llecynnau wedi’u ffensio, roedden wrth ein boddau na chafodd yr un wy ei fwyta gan ysglyfaethwr. Fodd bynnag, methodd tua chwarter yr wyau â deor ac rydyn ni’n ymchwilio i’r rhesymau posibl dros hyn.

Ein cywion

Roedd tynged y cywion ar ôl iddynt ddeor yn gymysg. Gwnaethon ni wirio’r holl nythod yn wythnosol (dwywaith yr wythnos pan fo hynny’n bosibl), ac rydyn ni’n gwybod bod cywion mewn 8 nyth wedi llwyddo i fagu plu, gydag o leiaf 10 cyw yn goroesi i hedfan. Gwelsom eu bod, ar y cyfan, yn aros o fewn y ffensys dros dro am ddiwrnod neu ddau cyn crwydro’n bellach. Gallan nhw symud hyd at 500 m y dydd gan grwydro’n rheolaidd dros nifer o ffermydd wrth chwilio am gynefin ar gyfer gwahanol gamau yn eu datblygiad.

Mae’n anodd gwybod yn union faint o gywion a oroesodd i hedfan, gan fod gweld y cywion yn aml yn anodd. Hyd yn oed pan welwn un neu ddau o gywion, efallai y bydd un arall yn cuddio yn y llystyfiant trwchus. Mae’r ffordd y mae oedolion yn ymddwyn yn aml yn rhoi cliwiau i ni ynghylch lle mae cywion er nad ydyn ni’n eu gweld. O’r nythod hynny nad oeddem wedi gallu eu dilyn, efallai cafodd y cywion eu hysglyfaethu neu efallai eu bod wedi symud yn rhy bell i ni ddod o hyd iddyn nhw neu roedden nhw wedi marw o ganlyniad i salwch.

Er syndod cawsom hyd i un cyw wedi marw ac ar ôl anfon y corff i gael ymchwiliad post-mortem ar ddiwedd y tymor cawsom wybod roedd ganddo ffliw adarol pathogenaidd. Cliciwch ar y ddolen yma i gael y diweddara am ffliw adarol. Ni chawn byth wybod sut y cafodd ei heintio nac os ddaru ylfinirod eraill yn ardal y prosiect farw o’r un haint. Mae hwn yn fygythiad newydd gydag effeithiau dinistriol posibl ar rywogaeth sydd eisoes o dan bwysau mawr yng Nghymru ac yn rhyngwladol.

Mae contractwyr sy’n canolbwyntio ar reoli’r risg o ysglyfaethu yn gweithio fel rhan o brosiect Cri’r Gylfinir. Fe wnaethom rannu gwybodaeth am leoliadau cywion gyda nhw’n rheolaidd er mwyn eu galluogi i ganolbwyntio’u hymdrechion ar yr ardaloedd lle bo angen.

Cynefinoedd newydd

Roedd yn wych gweld gylfinirod yn nythu a chywion yn chwilota am fwyd yn ein cynefinoedd newydd. Roedd pâr yn nythu mewn ardal lle’r oeddem wedi clirio eithin mis Tachwedd diwethaf. Gwelsom gywion hefyd yn chwilota am fwyd o gwmpas pyllau newydd. Gan fod y gwanwyn a dechrau’r haf eleni wedi bod mor sych, heb ein pyllau efallai y byddai’r cywion wedi cael trafferth dod o hyd i fwyd. Os oes rhaid i gywion symud dros ardal fwy i chwilio am fwyd, maent yn defnyddio mwy o egni ac maent yn fwy agored i gael eu hysglyfaethu.

 Blwyddyn nesaf

Gan ddysgu o eleni, yn 2023 rydyn ni’n gobeithio ffensio mwy o nythod a chynyddu’r gwaith o reoli’r risg o ysglyfaethu lle mae ar ei uchaf. Rydyn ni’n ystyried defnyddio system llwybro radio i’n helpu i gadw llygad gwell ar eu symudiadau. Mae gennym hefyd gynlluniau uchelgeisiol ar gyfer gwaith adfer cynefinoedd yn ystod yr hydref a’r gaeaf a fydd yn cynyddu nifer ac ansawdd cynefinoedd magu’r gylfinir.

Ni fyddem wedi gallu cyflawni’r hyn sydd gennym eleni heb gymorth a chefnogaeth ein ffermwyr a’n tirfeddianwyr, y gymuned leol a’n gwirfoddolwyr. Mae gylfinirod mor bwysig i bobl yr ardal a, gyda’in gilydd, mae gennym uchelgais gyffredin i’w gweld yma a chlywed eu galwad soniarus ymhell i’r dyfodol.

Ystadegau 2022

Targed  –   pob pâr gylfinir yn magu 0.5 cyw y flwyddyn er mwyn cynnal y boblogaeth

Uchafswm y parau                                                      – 51

Parau wedi eu monitro drwy gydol y tymor       – 23

Nythod wedi’u ffensio                                               – 17 (2 mewn ardal gwahardd ysglyfaethwyr parhaol)

Wyau wedi eu dodwy yn y rhain                             – 77

Wyau wedi deor                                                           – 56

Lleiafswm cywion wedi’u magu plu                       – 10

Lleiafswm cynhyrchiant                                             –  0.38 o gywion wedi magu plu o’r 23 pâr wedi’u monitro