Ar ddydd Sadwrn 6 Gorffennaf, byddwn yn dathlu Diwrnod Cenedlaethol y Dolydd DU. Mae ein tîm prosiect yng Ngogledd Cymru yn myfyrio ar bwysigrwydd dolau gwair hynafol a’u rôl fel noddfa i’r Gylfinir.

 

I ddechrau, beth yw dolydd?

Mae dolydd yn fath o laswelltir llawn blodau sydd wedi’i lunio gan flynyddoedd o arferion ffermio traddodiadol fel torri a phori. Yn eu blodau llawn, maent yn gorchuddio’r dirwedd mewn blanced o liw. Ynddyn nhw fe welwch amrywiaeth o blanhigion fel cribell felen, briallu Mair, blodau menyn y ddôl, effros, a gwahanol rywogaethau o weiriau cyn belled ag y gall y llygad weld.

Yn hanesyddol, mae ffermwyr wedi defnyddio rhai o’r planhigion fel arwydd y bod y dolau angen eu torri. Byddai sychiant o’r hadau cribell felen yn arwydd ei bod hi’n bryd cynaeafu’r gwair. Maent nid yn unig yn ychwanegu at ysblander gweledol ein tirweddau, ond hefyd yn chwarae rhan hanfodol gan gefnogi arferion amaethyddol.

Ein dolydd gwair brodorol

O fewn ardal ein prosiect ar draws Ysbyty Ifan a Hiraethog, mae tua 25 hectar o ddolau gwair. Mae’r DU yn gyffredinol wedi colli dros 97% o’i dolau gwair brodorol dros y ganrif ddiwethaf, sy’n eu gwneud yn gynefin prin a phwysig, ac yn sicr yn un i’w ddathlu a’i warchod.

Dros y pedair blynedd diwethaf rydym wedi bod yn gweithio’n agos gyda ffermwyr lleol i weithredu rhaglen di-bori. Rhwng mis Mawrth a mis Gorffennaf, mae ffermwyr wedi cael iawndal am wahardd eu hanifeiliaid rhag pori’r dolau, sy’n creu mwy o orchudd i gywion y gylfinir ac yn hybu mwy o amrywiaeth o blanhigion ac infertebratau.

Sut maen nhw o fudd i’r Gylfinir?

Mae’r ardaloedd hyn yn lleoliadau delfrydol i’r gylfinir nythu a chwilota am fwyd. Wrth i’r gaeaf droi’n wanwyn gwmpas diwedd mis Chwefror / dechrau mis Mawrth, maen nhw’n dychwelyd i’r ardal i nythu. Unwaith y byddant yno, maen nhw’n bwydo ar infertebratau fel pryfed genwair, pryfed cop, a chwilod sy’n byw yn y ddaear. Mae’r pridd meddal ymhlith y dolau yn ogystal â’r glaswelltiroedd a’r corsydd lleol yn ardaloedd hela delfrydol iddynt, ac yn sicrhau bod ganddynt ddigon o egni i wynebu’r tymor nythu heriol sydd o’u blaenau.

Hafan i gyw’r Gylfinir

Erbyn mis Mai, pan fydd y cywion cyntaf fel arfer yn dechrau deor, mae’r dolydd yn llawn bywyd a lliw. O dan wyliadwriaeth ofalus eu rhieni, bydd y cywion yn sydyn yn dysgu sut i fwydo eu hunain. Mae’r dolydd hefyd yn creu lloches i’r nythod eu hunain. Wrth i’r gweiriau a’r blodau gwyllt dyfu’n uwch, mae’r nythod yn cael eu cysgodi oddi wrth ysglyfaethwyr. Mae’r lloches naturiol hon yn hanfodol i oroesiad y cywion bregus, sy’n dibynnu arno i aros yn ddiogel ac allan o niwed nes eu bod yn barod i fagu plu.

I grynhoi…

Mae ein dolau gwair hynafol yn noddfeydd hanfodol i’r gylfinir, gan ddarparu ecosystem amrywiol a ffyniannus sy’n cyfarfod eu hanghenion nythu a bwydo. Ac mi fydd y doreth o lystyfiant a thrychfilod yn yr ardaloedd hyn yn parhau i gefnogi tyfiant a lles y Gylfinir am flynyddoedd lawer, gan hybu cydbwysedd heddychlon rhwng natur a ffermio.

Diweddariad!

Dros y mis diwethaf, rydym wedi bod yn cadw llygaid agos ar bâr o’r Gylfinir a ddewisodd nythu wrth ymyl dolydd gwair o fewn ardal y prosiect. Yno daethant o hyd i hafan ymhlith y gweiriau tal a’r blodau gwyllt ac maent wedi bod yn treulio’u dyddiau’n chwilota ac yn magu eu cywion, gan fanteisio’n llawn ar y cysgod a’r bwyd y mae’r dolydd yn ei cynnig.

Uchafbwynt oedd gweld eu cywion yn hedfan yn yr awyr yr wythnos diwethaf! Nhw oedd y cywion bach cyntaf i ni weld yn hedfan y tymor hwn. Roedd yn foment o ddathlu, nid yn unig i’r adar anhygoel hyn ond hefyd i ni fel tîm.